आज धनतरेस, धनवन्तरी देउता अमृतकाे कलश लिएर प्रकट भएकाे दिन

काठमाडाैं – धन त्रयोदशी (धनतेरस) हिन्दु धर्ममा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण र शुभ मानिने चाड हो। यस दिनबाट नै पाँच दिनसम्म मनाइने दीपावली (यमपञ्चक) पर्वको औपचारिक सुरुवात हुन्छ।

धनतेरसको दिनसँग मुख्य रूपमा दुईवटा पौराणिक कथा र मान्यता जोडिएका छन् । पहिलाे कथा अनुसार भगवान धन्वन्तरि प्रकट भएको दिन (समुद्र मन्थन)काे कथा रहेकाे छ । पौराणिक मान्यता अनुसार कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन देवता र दानवबिच भएको समुद्र मन्थनको क्रममा आयुर्वेदका प्रदायक तथा भगवान विष्णुका अवतार भगवान धन्वन्तरि हातमा अमृतको कलश लिएर प्रकट भएका थिए । यसै कारण यस तिथिलाई ‘धन्वन्तरि जयन्ती’ वा ‘धन त्रयोदशी’ को रूपमा मनाइन्छ। यस दिन स्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गर्दै भगवान धन्वन्तरिको पूजा गरिन्छ।

अर्को एक पौराणिक कथा अनुसार, राजा हिमाका एक पुत्र थिए जसको कुण्डलीमा विवाहको चौथो दिन सर्पको टोकाइबाट मृत्यु हुने योग थियो। उनकी पत्नीले पतिको प्राण बचाउन विवाहको चौथो दिन (जुन धनतेरसको दिन थियो) ढोकामा सुनचाँदीका गरगहना र थुप्रै बत्तीहरू बालेर राखिन् र रातभर पतिलाई निदाउन दिइनन् तथा विभिन्न कथा-गीत सुनाइ रहिन्। जब मृत्युका देवता यमराज सर्पको रूपमा राजकुमारको प्राण लिन आए, तब सुनको चम्किलो प्रकाश र बत्तीको तेजका कारण उनका आँखा च्येता भए र उनीभित्र छिर्न सकेनन्। यमराज ढोका बाहिरै बसेर गीत र कथा सुनेर बिहान फर्किए। यसरी राजकुमारको प्राण रक्षा भयो। त्यसैले यस दिनलाई यमराजको प्रकोपबाट बच्ने र मृत्युका देवतालाई खुसी पार्ने दिनको रूपमा पनि लिइन्छ, जसका कारण घरको मूल ढोकामा बत्ती बाल्ने (यम दीपदान) चलन चल्यो।

धनतेरसको दिन गरिने प्रमुख कार्यहरू
नयाँ वस्तु वा धनको खरिद: यस दिन नयाँ भाँडाकुडा (विशेषगरी पित्तल वा तामाका भाँडा), सुन, चाँदी वा अन्य मूल्यवान वस्तुहरू किन्दा घरमा धन-सम्पत्ति र बरकत (सुख-समृद्धि) बढ्छ भन्ने जनविश्वास छ।

धनकी देवी माता लक्ष्मी र कुबेरको पूजा: प्रदोष काल (बेलुकाको समय) मा धनका देवता भगवान कुबेर र धनकी देवी माता लक्ष्मीको विधिपूर्वक पूजा आराधना गरिन्छ।

यम दीपदान: परिवारका सदस्यहरूको दीर्घायु र अकाल मृत्युबाट रक्षाको कामना गर्दै साँझको समयमा घरको मूल द्वारमा दक्षिण दिशा तर्फ फर्काएर तेलको दीप बाल्ने गरिन्छ।

यस पर्वको सांस्कृतिक तथा वैज्ञानिक महत्त्व
आरोग्य र स्वास्थ्य: आयुर्वेदका प्रवर्तक धन्वन्तरिको पूजा गरिने हुनाले यस दिनले हामीलाई शारीरिक स्वास्थ्य र जडीबुटी तथा आयुर्वेदको महत्त्वको स्मरण गराउँछ।

अर्थतन्त्र र सकारात्मक ऊर्जा: यो चाड नेपाली तथा अन्य हिन्दू समुदायमा आर्थिक वर्ष र चाडपर्वको उल्लाससँग जोडिएको छ। नयाँ वस्तुको खरिदले व्यापारिक गतिविधि चलायमान बनाउनुका साथै घरमा सकारात्मक ऊर्जा ल्याउने विश्वास गरिन्छ।